Усны гайхамшиг

Ус шингэн боловч
Мөс болон хатуурна.
Ус хар боловч
Цас болон цайрна.
Ус хүнд боловч
Уур болон дэгдэнэ.
Ус шимгvй боловч
Түмэн бодисыг тэжээнэ… хэмээн эрдэмтэн зохиолч Ц.Дамдинсүрэн гуай усны гайхамшгийн талаар далан жилийн тэртээ бичиж байжээ. Бидний амьдарч буй  цэнхэр гаригийн түмэн бодис, мянган эрдэнэсийн дотроос хамгийн гайхамшигтай нь ус юм билээ. Манай дэлхийг сансрын уудмаас харахад цэнхэртэж харагддагийн учир нь бөмбөрцгийн  маань дөрөвний гурвыг усан мандал бүрхдэгт байгаа юм. “Оломгүй далай онгоцоо дүүрээд мэлтэлзэнэ гэж Монголчууд дуулдаг даа. Оломгүй их далайн оволзож буй давалгаанаас нь энергийг нь аваад ашиглаж чаддагсан бол 100 сая киловатт эрчим хүч одоо ч тэнд бэлэн буй. Түүгээр барахгүй их далайн гүнд загас жараахайнаас авахуулаад идэх хоол, эдлэх эрдэнэ бүгд байгаа. Бусад үнэт металлыг нь больё ганцхан алтыг нь л ялгаж авч чаддагсан бол манай гаригийн иргэн бүрт гурав гурван кг хүрэлцэхээр нөөц тэнд байгаа гээд бод доо.

Нарны аймгийн бусад гарагуудаас зөвхөн манай дэлхийнхэн л “ус уух” хувьтай төрснийг судлаачид баталдаг. Энэ их ус л алтан нарны адил амьдралыг тэтгэх шидтэн буюу. Далай тэнгисийн их усны ачаар нарнаас ирэх их энерги, дэлхийн дотоодоос ялгарах их дулаан саармагжиж бороо цас орон, байгаль дэлхий үе үе сэрүүсч байдаг бус уу. Хэрэв энэ их ус үгүй бол дэлхий маань зуухан дээр тавьсан усгүй тогоо мэт хоромхон зуур улайсан шатах буйзаа.

Ус бол хорвоо дээрх хамгийн энгийн мөртлөө хамгийн гайхамшигт эрдэс. Дамдинсүрэн гуайн шүлэглэсэнчлэн ус шиг гурван биеэр зэрэгцэн оршдог тийм шидтэн энэ хорвоод үгүй бөлгөө. Бидний тэр болгон  анзаардаггүй энэ чандмань эрдэнэд  нууцлаг, эмзэг, бас сонин ааш араншин туйлын олон.  Байгаль дээрх түмэн зүйлийн ургамал, амьтныг анхнаас нь ус бий болгож, тэдний амьдрах таатай орчныг ус өөрөө бүрдүүлдэг. Хүн та энэ дэлхийд мэндлэхдээ эхийн умайд анх усан дотор үүсэн бий болсноо үргэлж санаж явууштай. Усанд нийлсэн өндгөн эс л уншигч таныг өдий зэрэгтэй хүн болгожээ. Иймээс эхийн ачийг үргэлж санадаг шигээ усны ачийг бид мартах учиргүй.

Бидний хүрээлэн орчинг усгүйгээр та төсөөлөх үү. Ой мод ургамал амьтан усгүйгээр оршин тогтнодог бил үү. Агаарт байгаа таны нүдэнд эс харагдах уур усны хэмжээ 20 хувиас доошлоход л хамар ам чинь хатаж биенд байгаа ус чинь эрчимтэй гадагшилж эхэлнэ. Учир нь бидний цусны 90 хувь, булчингийн 75 хувь, ясны 28 хувь, уураг тархины 70 хувь уснаас бvрддэг. Хүмүүс бид бие биеэ хайрладаг, үзэн яддаг, шоолдог ааш араншин нь усанд ууссан биетийн цогц гэж үздэг. Энэ усныхаа аравны нэгийг л алдахад л арьс хагарч язран, хараа бvрэлзэж, шээс хаагдан, хоолой боогдож амь тэмцэж эхэлнэ. Ийнхүү бидний утсан чинээ улаан амь урд, хойд талаар урсаж байгаа гол мөрөн, дэлхий ээжийн хэвлийд агуулагдан буй аршаан булагаас хамааралтайг үргэлж санаж яваарай.  
Мөн 70-80 хувийн ус тээж явдаг биеийн чинь усны балансыг зөвхөн ууж байгаа усны хэмжээгээр биш уушгиараа сорж авч байгаа ус, арьсаараа нэвчүүлэн авч байгаа ус гээд олон эх үүсвэр байдгийг та анзаардаггүй байх. Таныг цааш нь харуулахын тулд заавал хамар амыг чинь таглах боохын хэрэггүй. Хамаг биеийг чинь скочдоод хурц наранд тавихад л хэдхэн цагийн дотор аймшгийн муухайгаар тарчилж үхнэ. Учир нь арьсаар дамждаг ус болоод агаарын солилцоо бүрмөсөн зогссоноос тэр.

  Бидний мэддэг уснаас гадна энэ орчлонд 240 тєрлийн ус байдаг болой. Түүнээс зєвхєн нэгийг нь л бид гадарладаг, хэрэглэдэг. Онцгой чанартай энэ эрдсийн нууцыг бүрэн тайлж чадвал алмазнаас хатуу ган  хийж, даавуу шиг эвхдэг, мушгирдаг мєртлєє тємєр бетоноос олон дахин бат бэх хавтан гарган авч, гол мєрєн дээгүүр цааснаас нимгэн мєртлєє  танкнаас хvнд зүйлийг дааж чадах  гүүр тавьж, одоогийн бидний мэдэх атомын бөмбөгнөөс хэд дахин илүү хvчтэй зэвсэг хийж болох талаар эрдэмтэд бичиж байна. Жирийн ус хүртэл бидний хувьд өнөөдөр тайлагдашгүй оньсого хэвээрээ байгаа.   

                                     Ус-туйлын ухаантай бас эмзэг бодис

  Ус ухаантай, сүнс сүлдтэй, бас маш эмзэг, гомдомтгой бодгаль аж. Тэрээр өөртөө тохиолдсон бүхнийг мартддаггүй бөгөөд өөрөөр хэлбэл хэн гэдэг этгээд хэдийд түүнийг туулаад гарсан тухай мэдээллийг хэдэн зууны турш хадгалан авч үлддэг онцгой чанарын тухай судлаачид бичиж байна. Хэрэв бид энэ чанарыг нь нээж чаддагсан бол гэмт этгээдийг хурууны хээгээр нь илрүүлдэг шиг аль хэдийнэ болоод өнгөрсөн мөн ч олон зүйлсийн тухай ус бидэнд хүүрнэж чадах нээ дээ. Та биднийг, ундаалж хооллон, цангаагаа гаргаж, сэрүүцүүлдэг үхэшгүй мөнхийн энэ аршаан зөв хэрэглэбэл бидэнд баяр баясгалан аз жаргал  авчирдаг. Хэрэв хүмүүн бид түүнтэй  араатнаас дор харьцах юм бол  ус эмзэглэн гомдож, цөхрөнгөө барахдаа байн байн нүүр буруулан нуугдан, хатааж гандааж бас үе үе үер буулган догширч, цунами дэгдээж, хариугаа авдаг жамтай. 1944 онд Монголд тохиосон мичин жилийн их ган зудны талаар ардын уран зохиолч Д.Пүрэвдорж гуай:

...Тэр жилийн бороо

Тэнгэртээ хатлаа

Тэр зуны ногоо

Газартаа шатлаа

Хувхай тэнгэр улайдаж

Хумхийн тоос манарч

Хуурай сайрын гол

Хугархай зүү шиг тасарлаа

Манайхан тэр өвөл

Малгайн бүч тайлсангүй

Махтай айл үлдсэнээс

Малтай айл үлдсэнгүй... гэж харуусан шүлэглэсэн байдаг нь юутай үнэн.

Ус биднийг байнга анхааралтай сонсдог талаар Японы эрдэмтэн Масурагийн хийсэн сонирхолтой судалгаа буй. Тэрээр яг адилхан гурван шилэн саванд устай цагаан будаа хийж нэг нэгнээс нь нилээд зайдуу тавьчихаад нэгийг нь өглөө болгон санаанд ормооргүй үгээр зүхэн харааж, нөгөөг нь уран гоё үгээр магтаж, ерөөж, гурав дахийг нь зөнд нь орхиод хэдэн хоног ажиглахад хараалгасан саванд байгаа будаа өмхийрэн илжирч, ерөөлгөсөн савны будаа исэн анхилуун сайхан дарс болж, гурав дахь савны будаа нь илжирч өмхийрөөгүй боловч аятайхан амттай дарс болсон тухай бичсэн байдаг. Тэр ч бүү хэл ус Моцартын дуунд уяран молекулын бүтцийн тор нь хачин гоё сувдан сондор шиг болсноо рок, поп хєгжимд дvрсээ хувирган зєв биш хурц жадан үзүүртэй болсон байжээ. Христ, Будда, Ислам аль ч шашины зан үйлийн салшгүй нэг хэсэг нь усыг адислаж ариусгаж, бусдад түгээж түүгээрээ дамжуулан сүсэгтэн олноо элдэв хир буртаг, гэм нүглээс ангижруулах ариусгах ёслол байдаг. Оросын үнэн алдарт шашны сүмд болдог цуглааны үеэр хийдийн лам хуврагуудын адисласан уснаас нь авч хөлдөөгөөд молекулын бүтцийг нь микроскопоор харахад жирийн уснаас эрс ялгарч талстууд нь 100 хувь эмх цэгцэнд орсон байсныг “НТВ” сувгаар харуулж байсныг санаж байна.  Усанд ийнхүү тайлагдашгүй олон нууцлаг зүйлс буй.

     Усны молекулууд гаднын биетийн нөлөөгөөр амархан гэмтэж  бүтцээ алддаг. Үүгээр нь эрдэмтэд нээлт хийж амьд ус гаргаж олон хүнийг эмчлэн эдгэрүүлж байсан туршлага буй. Орон сууцанд амьдардаг бидний крантаар гоожиж байгаа ус бол хэдэн арав зуун км хоолойгоор хүчтэй насосанд шахагдан явах замдаа төмөр хоолойнуудын нугаралт бүр дээр цохигдон үйлээ үзэж хэлбэр дүрсээ алдан “үхсэн ус” болдогийг судлаачид аль хэдийнэ тогтоожээ.  Усны молекулууд цөмийн цацрагт туяанд өртөх юм бол хэлбэр дүрс ой санамжаа бүрмөсөн алдан түүнийг нь уусан хүмүүс олноороо мэдрэл нь муудаж солиорч үхэж байсныг Японы эрдэмтэд дэлхийн 2-р дайны дараахан олж илрүүлсэн байдаг.

                                           Ус  зөрүүдэлдгийн учир шалтгаан

 Бүх бодис хөрөх хөлдөхдөө агшдаг байхад ус ганцаараа тэлдэг. Хөлдєхдөө усанд агуулагдсан элдэв бодисыг төв хэсэг рүүгээ татаж цэвэр молекулуудаа гадагшлуулан дотроосоо цэвэршдэг. Айргийг хөлдөөхөд голд нь охь үлддэгийг санаж байна уу.  Яг тийм маягаар. Ус хөлдсөнийхөө дараа өөрийнхөө бий болгосон амьд байгалаа аварч хамгаалах гэсэндээ дахин тэлдэг. Тэгдэггүйсэн бол гол мөрөн далай тэнгисийн мєс доошлон живж,  ёроолдоо хvртэл хєлдєж бүх ургамал, амьтан мєхнө дөө. Ус бидэндээ хайртайдаа л ингэж байгаа хэрэг. Эзлэхүүнээрээ тэлж, хөнгөрч хөвж -100 градус хүрдэг Антарктидийн хахир өвлийн хүйтнээс  хүртэл доороо байгаа бvхнийг хамгаалж амьдралыг нь тэтгэдэг.  Ийнхүү ус мєс болон хєлдєхдєє тэлж  гажилт орсон эд эсээ өөрөө засч, үүнийг нь хэрэглэдэг хүн амьтныг эрүүлжүүлэх увдистай. Хойт туйлын орчимд амьдардаг цаатнууд мөсөн уулаас хагалан аваачиж цай хоол хийхэд жирийн уснаас хэд дахин амттай болдог, мөн бие организм нь архи болоод бусад зүйлд хордлогод орсон үед гайхалтай хурдан эрүүлждэг талаар ярихыг сонссон юм байна. Туйлын мөсөн уулс нь доор хаяж хэдэн арван мянгаас сая жил хүртэл настай учир тэр үед хөлдөж хатуурсан ус ямар гайхалтай цэвэр цэнгэг эрүүл байх нь тодорхой. Мєстэй коко колаг бид бvгд л таалан хүртдэг нь коландаа биш мєсєндөө байгаа хэрэг.  Дэлхийн дулаарал энэ чигээрээ үргэлжлэх юм бол хойд урьд туйлын бүх  мөс хайлж Номхон далайн усны төвшин 800 метрээр дээшлэнэ. Аймшигтай санагдаж байгаа биз?

Агаарт байгаа уур зундаа бороо, өвөлдөө цас болон бударна. Хамгийн гайхалтай нь хоорондоо ив ижилхэн цасан ширхэг гэж нэг ч байдаггүй. Цас шиг цагаан гэж ярьдаг ч хойд туйлын орчмын нутгуудад ягаан тэр бүү хэл улаан өнгөтэй цас ордог  нь  цасан талст хооронд амьдардаг бичил биетнүүдтэй холбоотой  гэнэ. Хаврын цас халйан ус руу орохдоо "дуулдаг" аж. Энэхүү дуу чимээг хүмүүн бидний чих сонсох “тэнхээгүй” боловч эрдэмтэн судлаачид энэ дуу чимээг загас л сонсдог болохыг баталжээ.  

Гол мөрний адагт амьдардаг загас жараахай бүгд л өөдөөгөө єгсөж, цас мєстэй усан доогуур хэдэн зуу, мянган км амь тэмцэж шурган явсаар голын эхэнд үр төлөө үлдээж байхыг нь бид телевизээр хардаг билээ.  Халуун орны шувууд хүртэл зундаа үр төлөө хөлдөж цэвэршсэн эрүүл устай орчинд төрүүлж бойжуулахаар Монгол нутгийг зорин ирдэг юм болов уу.

                                                 Ус бидний авралын од

      Хүчилтөрөгч хэмээх бодис нь химийн бусад элементүүдтэй харьцуулахад  хамгийн эрчимтэй урвалд орж исэлддэг тул байгальд дангаараа оршин тогтнож чаддаггүй. Тэрээр бусдын эд эсийг өөртөө татан авч тємрийг зэврүүлж, мєнгийг харлуулж, зэсийг ногооруулдаг хүчтэн. Түүнийг дийлэх шидтэн хорвоо ертєнцөд үгүй юу гэтэл тийм биш ээ. Ус хvчилтєрєгчийг бусдаасаа өмнө   булаан авч урвалд оруулалгүйгээр өөрийнхөө “сейфэнд”  хийж найдвартай хадгалдаг. Тэгээд үүнийгээ бидэнд шаардагдлагатай үед бага багаар нь багцлан өгдөг. Бидний амьсгалдаг агаарт байх 20 хувийн хүчилтөрөгчийн агууламж буудаг ч үгүй, өсдөг ч үгүй нэгэн хэмжээндээ байгаад байдгийн гол нууц нь энэ.

      Нуур, цөөрмийн ус биологийн бохирдолд орох үедээ ялзарсан ургамал, амьтны гаралтай бодисыг исэлдүүлэн өөрөөсөө зайлуулна. Хүн амьтны биед санамсаргүй орсон аливаа хорт бодисыг ус исэлдүүлэн тундасжуулж, цэвэршүүлэн ариутгана. Өөрєєр хэлбэл ус өөртөө байгаа энерги бүхнээрээ єєрийгєє болоод манийхаа бие организмыг хорин дөрвөн цагийн туршид байнга цэвэршүүлдэг бидний эрүүл мэндийн мөнхийн сахиул. Энэ бүгд нь хэмжээтэй тул энерги нь дуусаад ирэхийн үед лусын  эзэн уурлан догширч бид бүхнийгээ үе үе хөнөөчих дөхдөг нь цаанаа бас л учиртай.  

                                                          

  

Aкадемич Чадраа гуай та андуурав уу эсвэл эндүүрээд байна уу?

“Өдрийн сонины” энэ оны 4 сарын 18-нд мөн саяхны “Ардын эрх” сонинд өгсөн ярилцлагануудаа Чадраа гуай та “атомын цахилгаан станцгүйгээр Монгол улс хөгжихгүй ээ” хэмээн гарчиглажээ. АЦС бол аливаа улс орны хөгжлийн хэмжүүр огт биш болсон гэдгийг тань шиг том эрдэмтэн мэргэд байтугай захын шалдан банди одоо мэдэх болсон цаг үе шүү дээ. Өнгөрсөн хаврын Японд болсон газар хөдлөлийн улмаас Фукушимагийн станцын гурван реактор дэлбэрсэн. Энэ аймшигт сүйрлийн дараа Герман улс цөмийн хөтөлбөрөө зогсоож, тус улсын аж үйлдвэрлэлийн тэргүүлэгч, “Siemens” компани ОХУ-ын “РосАтом”-тай хэлэлцэж байсан цөмийн эрчим хүчний талаарх гэрээгээ цуцалж байгаа тухайгаа олон нийтэд зарлалаа. Япон, Франц болоод бусад орнууд цөмийн эрчим хүчнийхэн олон нийтийн эсэргүүцлийн улмаас яахаа мэдэхээ больчихоод байгаагаас харахад АЦС нь харин ч бүр тухайн орны хөгжил дэвшлийн хэмжүүр болох нь байтугай бүр чөдөр тушаа болох нь тодорхой болж байна. Хятадын ерөнхий сайд Вэнь Жибао ойрын жилүүдэд барихаар төлөвлөж байсан 140 атомын станцын асуудлыг зогсоосноо саяхан мөн мэдэгдэв. Хөрш Хятадууд ийнхүү атомын цахилгаан станцаас татгалзсанаар одоо ашиглаж буй нарны эрчим хүчний 10 гигаваттыг 2020 он гэхэд 50 болгож, мөн салхины эрчим хүч үйлдвэрлэлтийг нэмэгдүүлэн 2015 он гэхэд 100 Гигаватт үйлдвэрлэдэг болохоор шамдан ажиллаж байна. Ийм үед та “Хүн төрөлхтөн үйлдвэрийн, интернетийн хувьсгал хийчихээд одоо атомын эрин үед орж байна...атомын цахилгаан станц аюулгүй орчинг дээд зэргээр хангасан.. Фукушимагийн дэлбэрэлт АЦС-ын хөгжилд онцгой шинэ үеийг авчирсан..., дэлхийн улс орнууд атомын хөтөлбөрөө огтхон ч зогсоогоогүй... дэлхий дахин экологи, эрүүл мэндэд халгүйгээр нь атомын цахилгаан станцыг сонгож байгаа.. манайхаас бусад орнууд атомын цахилгаан станцтай болох гэж зорьж байна..манай улс хүссэн хүсээгүй энэ замаар явах болно...” гэх мэтчилэн эрдэмтэн бүү хэл эрүүл хүний амнаас унамааргүй сонин сонин юм ярьж явааг би хараад гайхаж байна. Таныхаар бол Оросууд 1986 онд хуурай газар Чернобылийн атомын станц дээр, Япончууд 35 жилийн дараа энэ хавар Номхон далайн эрэг орчимд “амжилттай туршилт” явуулсан бололтой. Цөмийн физикч хүн атомын станцын ослыг “онцгой шинэ үе, туршилт” гэж үзэж байгаа бол жирийн иргэд үүнийг дээд зэргийн гамшиг сүйрэл, цөмийн эрчим хүчний найдваргүйн баталгаа гэж хүлээн авч байна. Америкийн “General electric” компаний хамгийн сүүлийн үеийн технологиор барьсан гэх Фукушимагийн энэ станцад 1973 онд байгуулагдсан өдрөөсөө эхлэн өнгөрсөн дөчөөд жилийн туршид 140 гаруй удаа том жижиг осол гарч, үүнийг нь тухай бүрт нь Японы засгийн газар нуун дарагдуулж байсан талаар Японы “Days Japan” сэтгүүлийн өнгөрсөн 8 сарын дугаарт бичжээ. Мөн хэдхэн хоногийн өмнө Франц улсын цөмийн хаягдлыг хадгалах байгууламжид дэлбэрэлт болов. Засгийн газар нь ноцтой юм болоогүй хэмээн бас л хаацайлсаар өнгөрч байх шиг байна. Өнөөдөр цөмийн эрчим хүчний технологи нь нэгэнт өвгөрч хоцрогдсоныг барууны эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрч, атомын цахилгаан станцыг дэлхий нийт бүр жорлонгүй орон сууцтай адилтгах болжээ. Одоо ажиллаж буй 430 гаруй атомын станцууд гаргасан “ялгадсаа” хаях газар олдохгүйгээс дэргэдэх усан сангууддаа түрүүч нь тавин жил хадгалж байна. 80-аад оны үед аргаа барахдаа тэд торхтой цөмийн хаягдлаа далай тэнгис рүү бөөн бөөнөөр нь хаяж байгааг нь “Green Peace” байгууллагынхан илрүүлсэн бичлэг интернетэд тавиатай буй. Өнөөгийн байдлаар цөмийн ийм хаягдлын хэмжээ 100.000 тонн даваад байгаа ч тухай мэдээлэл ч интернетээр цацагдаж байна. Онцгой их аюул эрсдлийг дагуулдаг учир дэлхий нийтээрээ татгалзаж эхэлж байгаа цөмийн эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг “моод Монголоор дуусдаг” гэдэг шиг нааш нь даллаж яах гэсийм. Миний мэдэхээс сүүлийн хорин жил та байнга сэргээгдэх эрчим хүчний тухай ярьдаг байснаа гэнэт зангаа хувиргаж юманд хатгуулсан мэт яагаад АЦС яриад эхлэв ээ? Бүр “..нар салхи, усан цахилгаан станц байгуулъя гэхэд бид хэрэгцээгээ хэзээ ч хангаж чадахгүй...” гэж хүртэл ярьж хамгийн сайн мэддэг гэх энэ салбараа мурьсан байх юм. АНУ-д одоо ашиглаж байгаа салхин турбинууд нь 600 кваттаас дээш хүчин чадалтай, гаргаж буй цахилгааных нь үнэ нэг киловатт нь 3.5 цент байдаг юм билээ. Хавар хаврын хавсаргатай өдрүүд, говийн их салхи хангалтгүй гэж байгаа бол АНУ-д үйлдвэрлэдэг 300 гаруй мегаваттын нарны коллектор авъя л даа. Тэр нь үнэтэй санагдвал Испанид ашигладаг шиг 100 мегаваттын нарны коллектор хэд хэдийг авчраад эрчим хүчний гачаалад ороод байгаа аймаг сумуудад суурилуулчихвал хэдэн зуун км цахилгааны шугам татаж мөнгө үрэх ч шаардлагагүй болно. Эдгээр нь таны олон жил ярьсан хямд төсөр энергийн эх үүсвэр үнэхээр биш гэж үү? Бүр байг гэхэд Тавантолгойн 10 тэрбум тонн нүүрснийхээ өчүүхэн хэсгийг боловсруулж бүрэн шатдаг болгоод үйлдвэр, уурхай, хот тосгоноо хангая л даа. Хангалттай нөөц биш гэж үү? Мэрэгжлийн бус мань мэтийн нүдээр харахад эрчим хүчний асар их баялаг бидэнд бурханы хишгээр заяагджээ. Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, төрийн шагнал, одон медалиуд бараг л Монгол улсын бүх шагнал, цол хэргэмийг нь хүртчихээд мөнгөний лоббинд орчихсон улс төрч аятай үеэ өнгөрөөчихөөд байгаа атомын цахилгаан станцыг магтан дуулж, настай хүний намба төрхөө алдан хөлөө хугалчих шахам гүйгээд байгаагаа боливол яасийм? Монголын шинжлэх ухааныг хорин жил толгойлсон академич маань өнөөдөр ард түмнийхээ ирээдүй, язгуур эрх ашгийн эсрэг юм хэвлэл мэдээллээр яриад иргэдийн тархийг угаагаад яваа нь ний нуугүй хэлэхэд ямар нэгэн далдын хүчний хатгалга мэт хар төрүүлээд байна. Технологи болоод бэлтгэгдсэн боловсон хүчин байхгүй, хангалттай хөрөнгө мөнгөний эх үүсвэргүй, дэд бүтэц муу зэрэг Монголд АЦС барих үндэслэлгүй маш олон шалтгаан байдгийн дотор зөвхөн байгалаас хамааралтай усны нөөц, газар хөдлөлт гээд бодит хоёр хүчин зүйл буй. Одоо Японд ажиллаж буй зөвхөн ганцхан ийм төрлийн станцын хөргүүрийн усны хэрэглээ нь секунд тутамд долоон тонн хүрдэг, үүнийгээ тэд далай тэнгисээс соруулж авч хангадаг юм билээ. Манай оронд дээрх жишгээр хоногт 600 мянган тонныг ашиглах аугаа их усны нөөц бийсэн бил үү? Оюутолгойн зэсийг баяжуулахад Өмнөговийн “Гүний хоолойн” усыг хорин жилд хангалттай гэж тооцсон боловч тэр нь маш өндөр эрдэсжилттэй учир хүн мал уухын аргагүй эд. Удахгүй үйлдвэр ашиглалтанд ороход тэнд ажиллах 20-30 мянган хүний ундны усны асуудлыг одоо хүртэл шийдэж чадахгүй, Орхон, Хэрлэн голуудыг тийш нь татах ухааны юм яриад сууж байгаа улс шүү дээ бид. Хоёрдугаарт, Монгол улс газар хөдлөлийн өндөр идэвхтэй бүсд оршдог. Хорьдугаар зууны судалгаанаас үзэхэд хүчтэй газар хөдлөлтийн давтамж 50 жил орчим байна. 1905 онд Рейхтерийн шаталбарын дээд түвшин буюу 12 баллын хүчтэй газар хөдөлж, Завханы Булнайн нуруунаас эхлээд Увсын Ханхөхийн нурууг дайрсан 300 гаруй км урт гүн ангал цууралт үүсэн маш олон хот айл, хүн мал сүйрсэн байдаг. Үүнээс тавь гаран жилийн дараа буюу 1957 онд Их Богдод мөн 12 баллын газар хөдлөлт болж, Баянхонгор, Говь-Алтай аймгуудын нутагт дээрх хэмжээний урттай гүн ангал үүсчээ. Судлаачид үүнийг ХХ зууны хамгийн хүчтэй газар хөдлөлт болсон гэж үздэг. Тэр үед одоогийнх шиг өндөр барилга байгууламж Монголд байсан бол хичнээн их сүйрэл амсах байсан бол гэж бодохоос аймаар. Уржигдархан Куба, Калифорни, Японд нэгэн зэрэг газар доргилоо. Өчигдөр Японд дахиад газар хөдөллөө. Газар хөдлөлийн чичирхийллийн давтамж өдрөөс өдөрт ихэссээр байгаа өнөө үед атомын цахилгаан станцыг 2017 оноос барьж эхлэх тухай яриад сууж байх нь хир зохистой юм бол оо гэж танаас дахин асуумаар байна. Өнгөрсөн 8 сарын сүүлээр Өмнөговьд газар жаахан доргиход л Улаанбаатарын өндөр барилгууд чичирлээ шүү дээ. Японы энэ хаврын газар хөдлөлт 20000 хүний амийг авч одож, Фукушимагийн ослын үр дагаврыг тооцохгүйгээр 215 тэрбум долларын хор уршиг учрууллаа. Ийм эрсдэлтэй газар оронд цөмийн реактор барьсны дараа ийм аюул гэнэт нүүрлэбэл пянгий нь бид дааж чадах уу? “...Цөмийн хог хаягдлыг нутаг дээрээ байрлуулах нь эдийн засгийн өндөр ач холбогдолтой, хэрвээ манай улс Японы 50 гаруй атомын цахилгаан станцын тавин жилийн турш хуримтлагдсан их хогийг авчраад Монголын говьд булшлах юм бол тэр нь динозаврын яс шиг 250 сая жил аюулгүй хадгалагдах болно, үүний төлөөсөнд Япончууд зуун жил цахигаанаар хангах атомын цахилгаан станцыг үнэгүй бариад өгнө...” ч гэх шиг коммунизмын хий үзэгдэл шиг утгагүй утопи яриаг чинь хэдэн шунаг улстөрчид амьдрал дээр гүйцүүлдэх гэж болчимгүйтэж яваад хэвлэл мэдээллийнхэнд чихдүүлж, Монголдоо төдийгүй дэвэн дэлхийгээр нэг нүдний булай болов доо. Саяхан МНТВ-гээр гарсан “100 мянган жилийн дараах аюулгүй байдал” нэртэй Финляндад баригдаж буй цөмийн хаягдлын агуулахын тухай баримтат киног та үзсэн байх. ”100 жилийн эрчим хүчний хэрэгцээний төлөө 100 мянган жил асах цөмийн халуун цурмыг бид Монголд бий болгох гэж үү? Мөнгө яах вэ, төрийн томчууд тэрбум тэрбумаар нь олж л байдаг, тансаглаад үрж л байдаг эд. Харин хойчийн ирээдүй, үр ач нараа л мөрөөдөөд байгаа тэр хэдэн ногоон цаасны чинь золиос болгочихгүй юмсан гэж санаа зовон үүнийг танд үзэглэж байна. “Зууны мэдээ” 2011-9-20

ЛИЦЕНЗИЙН ХАР СҮҮДЭР

Бүрэнхааны ордны фосфоритын орд нь нөөцөөрөө дэлхийд толгой цохино. Энэ орд Хөвсгөл айм­гийн төвөөс 20, Хөвсгөл нуураас урагш 100 км-т байрладаг юм. Мөрөн, Алаг-Эрдэнэ, Бүрэнтогтох, Арбулаг, Сүмбэр сумын нутгийг дамнан орших Бүрэнхааны ордын батлагдсан нөөц нь 193 сая тонн. Энэ сав газрын нийт нөөц тэрбум хол давах тухай тооцоо ч буй. Фосфорын бордооны нөөц шавхагдаж буй өнөө үед Хятадуудад маш чухал түүхий эд. Тэд ийм төрлийнхөө бордооны үлэмж хэсгийг Мороккогоос нийлүүлдэг. Өнөөгийн байдлаар Бүрэнхааны ордын дийлэнх хэсгийг УИХ-ын гишүүн Батж Батбаяр хүүгийнхээ нэрээр “Талст маргад” компани байгуулан эзэмшдэг. Дээр нь Бразилийн уул уурхайн магнат  “Тефис Майнинг”, БНХАУ-ын “Топруо хэнцо”, “Сутай хэнцо” гэсэн дөрвөн компани эзэмшиж байна.
2008 онд энэ орд байрладаг Бүрэнтогтох, Арбулаг, Алаг-Эрдэнэ, Түнэл сумын нутагт нийт 291 тусгай зөвшөөрөл олгосон байсан. Ордын одоогийн дөрвөн эзний нэг “Талст маргад” компани 2008 онд хайгуулын цөөнгүй лиценз эзэмшиж байсан бөгөөд эдгээрээс гурвыг нь тэр үед олборлолтын лиценз болгуулж байсан юм.

 Монгол орны баруун хязгаарын нүүрсний хамгийн том орд Хөшөөт БНХАУ-ын Засгийн газрын хөрөнгө оруулалттай компаний мэдэлд шилжиж Хонконгийн бирж дээр хувьцаа нь арилжигдаад эхэлчихсэн байгаа. Мөн саяхан Фридланд луйварчин өөрийн эзэмшлийн South Gobi Sands компаниа 30 лицензийн хамт хятадуудад тэрбум доллараар арилжаалах эрхийг Монголын Засгийн газар олгосон тухай гадаадын хэвлэлүүд шуугиж байна. Тухайлбал хэдхэн хоногийн өмнө "Financial Times” сонины  4  сарын 2-ны өдрийн дугаарт "Саус Гоби” компанийн төлөөлөгч Монголын Улсын Засгийн газарт албан бусаар мэдэгдсэн, тэд дэмжиж байгаа" гэж мэдээлжээ. Удахгүй Дорнодын Гурванбулаг суманд 8500 ураны баяжмал олборлох ажилдаа БНХАУ-ын Засгийн газрын CNNC компани орохоор бэлтгэлээ базааж байгаа. Иймэрхүү маягаар Монгол орон маань баруун захаасаа эхлэн бяслаг шиг хэрчүүлээд зарагдаад дуусах нээ.

        ЛИЦЕНЗИЙН ХАР СҮҮДЭР                        

Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг орон даяар тэмдэглэж байсан цагаас хойш зургаан жил өнгөрчээ..  Гэвч тэр өдрүүдэд Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн 50 гаруй хувийг эрх баригчид лиценз нэрээр хуваан авч, харийнханд 70 хүртэл жилээр түрээслэх, худалдах эрх олгосон хуулийг хоёрхон хоногийн өмнө нь шинэчлэн баталсныг мэдэх хүн хөөрсөн олны дотор тун цөөхөн байлаа.  1924 оны анхны үндсэн хуулинд газрыг улсын өмч хэмээн тусгасан байсан учраас газартай холбоотой бүх харилцааг төр өөрөө дангаараа зохицуулах эрх мэдэлтэй байв.  Харин ардчилсан засаг төр тогтсоноор энэ харилцаанд зарчмын өөрчлөлт орж, 1992 онд батлагдсан шинэ үндсэн хуулинд томьёолсноор “газар  ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна” гээд заачихсан билээ. Харамсалтай нь үүнээс тавхан жилийн дараа буюу 1997 онд ашигт малтмалын хуулийг хам хум баталж орхисны уршгаар үндсэн хуулийн дээрх заалтыг эрх мэдэлтнүүд уландаа гишгэж, уул уурхайг дэмжиж улс орноо хөгжүүлэх лоозон өлгөчихөөд харин газар нутгаа гадныханд сорчлон  зарах их наймаанд ханцуй шамлан орцгоосонтой одоо хэн ч маргахгүй биз ээ.

Ашигт малтмалын хуулийг батлагсад “Монгол оронд хөрөнгө оруулагчдыг далласан хууль” болсон хэмээн тэр үед тунхаглан сүржигнэлдэж байсан боловч үнэн хэрэгтээ Монголын баялагийг харийнханд үнэгүй бэлэглэн дараа нь өөрсдөө дааж давшгүй өрөнд орох үүд хаалгыг нээж өгсөн гэж би хувьдаа боддог. Бидний хийж байсан судалгаагаар зөвхөн Сэлэнгэ аймгийн нутагт 1997-2000 онуудад 35 лиценз олгогдож байсан бол 2000-2004 он буюу МАХНам дангаараа төрийн жолоог атгаж байх үед 480 лиценз тараагдаж, Мандал сумын нутаг 100% “лицензлэгдэж”, Ерөө сумын нутагт 247  ашиглалтын лиценз  хэн нэгэн овсгоотны гарт орон худалдагдаж эхэлсэн байлаа. Хууль батлагдсаны дараахнаас алтаар баялаг энэ нутагт Канадын “Сентерра Гоулд”  120ш, Оросын “Алтан дорнод” компани  40ш, Өмнийн говийг тэр чигээр нь эзэгнэж байгаа “Айвенху Майнз” хүртэл энэ нутагт ашиглалтын 12 лиценз авчихсан байгаа гээд бод доо. Өнгөн дээрээ лиценз эзэмшигч  нь хэнбугай ч байж харагдах боловч, газар нутгийн далд наймааны жинхэнэ эзэд нь төрийн өндөр албан тушаалтнууд. Хэрвээ хүмүүс мартаагүй бол Германы “Шпигель” сэтгүүлд ч энэ тухай бичигдэж л байсан.  

  Энэ хуулийг даруй өөрчилж засаж залруулахгүй бол алсдаа улс орныг эгзэгтэй хүнд байдалд хүргэж болзошгүйг манай нэрт эрдэмтэд, судлаачид, ТББ, хөдөлгөөнүүд олон удаа ярьж, бичиж, жагсаал цуглаан хийж шаардсанаар УИХ нийтлэлийн эхэнд дурьдсанчлан 2006-7-8-ны өдөр буюу 800-н жилийн наадмын яг өмнөхөн нэмэлт өөрчлөлт хийсэн дүр эсгэн АМХ-ийг бараг хуучнаар нь буцаагаад баталчихсан билээ.

Нэгэн зүйл. Ашигт малтмалын хэрэгжүүлэх, хяналт тавих онцгой эрхийг засгийн газар,  тодруулбал яамны нэгэн агентлаг бүр АМХЭГазрын даргын мэдэлд өгснөөр Монгол улсын газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал алдагдах хэмжээнд хүргэсэн талаар олон хүн харуусан ярьдаг. Уул уурхай хөгжсөн орнуудын жишгээс харахад тухайн орон нутагт компани нь лиценз эзэмшихийн тулд санхүүгийн болоод технологийнхоо чадварын хувьд өрсөлдөхүйц чадвартай гэдгээ харуулсан бүх үзүүлэлт, баталгаажсан тайлангуудаа вэб сайтандаа байршуулж, зарлагдсан нээлттэй тендерт өрсөлдөн ялж эрхээ олж авдаг жаягтай байдаг. Манайхан шиг хэн нь үл мэдэгдэх нэг нөхөр хэдэн зуугаар нь лиценз ямар ч замаар юм бүү мэд олж авчихаад “зарна” гэсэн пайз зүүчихээд Эрээний зах дээр явдаг жишиг дэлхийд хаа ч байхгүй ээ.

Нэгэн зүйл. Өнөөдөр мөрдөгдөж буй АМХ-ийн17.4-т Нэг тусгай зөвшөөрлөөр олгох хайгуулын талбайн хэмжээ 25 гектараас багагүй, 400 мянган гектараас ихгүй байна. 17.5. Нэг хуулийн этгээдэд олгох хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн тоог хязгаарлахгүй. гэх мэтчилэн балмад заалтуудын хар балгаар нэг хүний хувийн эзэмшлийн компаний нэр дээр хэдэн зуун лиценз бүртгэгдэн  сая сая га газар нутаг гараас гар дамжин зарагдаж, Монголын нутгийг бүрхсэн газрын их наймаа нь энэ өмчийн эзэн ард түмэн, түүнийг хамгаалах үүрэгтэй төр гээчийн хяналтаас хэдийнэ гарсан байна. Мөн орд бүхий газар нутгийг эхлээд 30 жилээр эзэмшиж, дараа нь 20, 20 жилээр сунгах эрхийг нь олгохдоо тухайн хуулийн 26.3.2-т зааснаар “ажлын гурван өдөрт багтаан 30 жилийн хугацаагаар олгох” гээд биччихсэнээс харахад л энэ хуулийг хэний эрх ашигт нийцүүлж хийсэн нь илэрхий. Жирийн иргэд маань амьдарч байгаа хашааныхаа алга дарам газрынхаа гэрчилгээг авахын тулд хэдэн хоног сараар өчнөөн байгууллагын хаалга үүд сахьж, яаж үйлээ үздэг билээ.

Нэгэн зүйл. Энэ хуулийн 32.2-т. Хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр эхний жилд 0,1 ам доллар, II жилд 0,2$, III жилд 0,3$,   IV-VI жилд 1,0$, VII-IX жилд тус бүр 1,5$ байна.  Мөн 32.3-т Ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр нь га тутамд 15$, харин нүүрс болон түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын хувьд га тутамд 5$ доллар байна. гэсэн заалтууд буй. Одоогоос 150 жилийн өмнө Оросын эзэн хаан II Александр Аляскийн хойгийн эзэнгүй их хөлдүү тайгын нэг га-г таван центээр үнэлэн  АНУ-д зарсан тухай яригддаг байсан болохоос алт эрдэнэсээр арвин баялаг нутгаа гектарыг нь 10 центээр үнэлэн түрээсэлдэг мунхаг хуультай улс орон гэж би л хувьдаа сонсоогүй юм байна. Аливаа эд хөрөнгийг үнэгүйтүүлж байгаад хувьчилж, тэндээсээ дараа нь асар их ашиг унагадаг аргыг зах зээл эхэлсэн ерөөд оноос манай овсгойтнууд гайгүй сайн эзэмшсэн. Яг ийм замаар СЭВ-ийн орнуудын тусламжаар 40-50 жил босгосон үйлдвэр аж ахуйн газруудыг 4-5-хан жилийн дотор бүгдийг нь дампууруулсан шүү дээ. Одоо бид эх орон газар нутгаараа  ингэж “наадаж” хэрхэвч болмооргүй.

Нэгэн зүйл. АМХ-ийн 49.1-д “Хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь нэгдэх, нийлэх хэлбэрээр өөрчлөн байгуулагдсан тохиолдолд шинээр бий болсон компанидаа тусгай зөвшөөрлийг шилжүүлж болно. 51.1-д Хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь...шаардагдах санхүүжилт олох, хөрөнгө оруулалтын асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд холбогдох баримт бичгийн хамтаар банк, банк бус санхүүгийн байгууллагад барьцаалж болох бөгөөд тусгай зөвшөөрөл нь дангаараа барьцааны зүйл болохгүй” гэсэн заалтууд буй.

Зөвхөн энэ хоёр заалтыг хуулинд оруулснаар ашигт малтмалын хууль гарсан өдрөөс эхлэн улс төрийн хүчнүүд бие биенээсээ уралдан монгол газар нутгаа яаж зохистой ашиглах талаас нь биш гаднынханд хурдан түргэн дамлан худалдаж ашиг олох сонирхлын үүднээс хувааж авах ажилдаа чухам ханцуй шамлан орцгоосон билээ. Эзэмших эрхээ алга урвуулахын төдий өмчлөх эрх болгон өөрчилж, хотон дахь бог борлон шигээ зарж наймаалцдаг хуультай орон энэ орчлонд манайхаас өөр хаа ч байдаггүй. Лицензийн барьцаанд хуурагдсан хичнээн ч банк дампуурав даа. Наймаачдын гар дээр одоо эргэлдэж байгаа 5000 гаруй лицензийг дээрх хоёр зүйл ангийн дагуу нэгбүрчлэн шалгаж, авилгын  энэ аймшигт торон сүлжээг задлахын тулд одоогийнх шиг орон тоотой АТГ арвыг нэмэж байгуулсан ч хүчин мөхөсдөх буй заа.

    Өнөөдөр газрын наймаачдын хөлд өртөөгүй аймаг сум баг бригадыг Монголын нутгаас хайхад хэцүү болсон. Лиценз эзэмшигч улсуудын жагсаалтыг ажихад Хятад-232, Солонгос-70, Австрали-28, Ирланд-1, Кайманы арлууд-59, Орос-248, Канад-76, Унгар-2, Бермуд-156, Малайз-1, Япон-141, Герман-16, Люксембург-8, Болгар-8, Бельги-1, АНУ-12, Украйн-3,  Багами-98, Шинэ Зеланд-36, Англи-443, Чех-4, Франц-14, Антигуа, Барбода... гээд зарим нь дэлхийн газрын зураг дээр хаа байдаг нь мэдэгдэхгүй шахам улсууд харагддаг юм билээ. Ийнхүү Монгол улс өнөөдөр хүссэн болгонд нь газар нутгаасаа мянган мянган га-гаар, хамгийн хямд үнээр, 70 жил хүртэл хугацаагаар зарах, худалдах эрхийг нь дагуулан эзэмшүүлдэг дэлхийд хосгүй өгөөмөр засаг төртэй орноор тодроод байна. Энэ тухай 2005 онд Лондонд болсон дэлхийн уул уурхайн том хөрөнгө оруулагчдын хурал дээр Авенхоу Майнз компаны захирал ноён Фрийдланд “Бид монголд Итали, Япон шиг том газар нутгийг эзэмшиж байна. Энэ асар их газар нутаг баялгийг би Монголын төр засаг, удирдлагуудын сэтгэл харамгүй тусламжийн ачаар авсан” гэж сайрхан тэнд хуран цугласан олныг алмайруулж байв.

Хоёр жилийн өмнө ерөнхийлөгч маань ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл олгох, лицензийг шилжүүлэн наймаалдгийг зогсоох үүрэг өгсөн боловч хэрэгжилт үр дүн нь өнөөх “урт нэртэй хуулийн” нэгэн адил урагшлахгүй байна.   

Монгол улсын газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал нь улс орны эдийн засаг, үндэсний аюулгүй байдалтай салшгүй холбоотой. Үе үеийн эх оронч баатарлаг эрс энэ газар нутгийг эрдэм ухаан, авьяас билиг, хөлс цусаа  урсган байж өнөө vед бидэнд өвлүүлж vлдээсэн. Гэтэл өнөөдөр Монгол улсыг гаднаас нь харахад бүрэн бүтэн мэт харагдавч, дотроо яг өтсөн гүзээтэй тос шиг болчихсон байгаа нь даанч гол харламаар. Бид нэгэнт лицензээр 40-50 жилээр харийнханд эзэмшүүлчихсэн нутгаа эргүүлээд авья гэтэл лицензийн эздийнх нь аманд орсон үнээр худалдан авахаас өөр аргагүйгээр урхидуулсан байна. Ойрхоны ганц нэг жишгээс харахад тэдний лицензийг цуцлахад тэрбум тэрбум долларын нөхөн төлбөрийн асуудал яригдсан. Иймэрхүү маягаар хэдэн мянган лицензийг цуцалж, наймаачдын гараар орсон газар нутгаа эргүүлэн авахын тулд сая сая доллараар өмгөөлөгч хөлслөн  олон улсын шүүхийн хаалгыг дараагийн хэдэн жил сахиж таарах нь.  Хатуухан хэлэхэд улс үндэстнээ хэдэн ногоон цаасны золиосонд ийм байдалд хүргэсэн  өнөөгийн эрх баригчдыг бид эх орноосоо урвагчдын зиндаанд авч үзэхэд буруудах юм алга.

XXI зууны эхин энэ цаг мөч алсдаа Монголын түүхэнд томоос том толбо, бидний үр ач нарт хамгийн шившигт дурсамж болон үлдэх нь дамжиггүй. Ашигт малтмалын хуулинд дорвитой өөрчлөлт хийж лицензийн асуудлыг нэн даруй хумих ажилд түрүү түрүүчийн их хуралд сууж, гадныхны захиалгаар “гал голомтыг маань самарсан” хууль батлахад гар бие оролцсон луйварчид лав тус болохгүй нь ойлгомжтой. Харин энэ нөхдийг цаашдаа монгол төрийн хойморт гишгэх газаргүй болгох цаг нь нэгэнт болсон байна шүү, ард түмэн минь.